مقدمه

حیات بشری بر اساس ارزش تعریف می­شود؛ به این معنا که هر انسانی برای زندگی کردن، بالفطره، ناچار است ارزش­هایی را در نظر بگیرد و اعمال و افعال خود را با آن بسنجد. او وجداناً در می‌یابد که آن چه از او صادر می‌شود، برخی خوب و برخی دیگر بد هستند و بالفطره تمایل دارد که خوب‌ها را برگزیند و بدها را وانهد. عذاب وجدان و از دست دادن آرامش و طمأنینه در مواقع تخلف عمدی از احکام اخلاقی نشان­گر فطری بودن این نیاز است. برآوردن این نیاز نیازمند شناخت تفصیلی مصادیق خوب و بد است. در هر یک از عرصه­های حیات بشری، از جمله عرصه­ی حیات سیاسی، این حکم جاری است. انسان تا چیزی را دارای بار ارزشی حَسن نداند، به آن گرایش نمی­یابد و انگیزه­ای در او پیدا نمی­شود و نیز تا عملی را دارای بار ارزشی حَسَن نداند، انجام نمی­دهد[1]. حکمت سیاسی مباحث متعددی درباره­ی ارزش­ها دارد واساساً از آنجا که از علوم اعتباری است، ارزش­ها در جای جای آن نقش اساسی و آشکار ایفا می­کنند. این نکته نه تنها در حکمت سیاسی، بلکه در همه­ی موضوعات حکمت عملی جاری است.

گستره­ی ارزش­های اخلاقی

بررسی مبنای معرفتی این رفتار، نیاز به تعریف امر اخلاقی، یعنی آن چه به حَسَن یا قبیح (خوب یا بد) متصف می‌شود، دارد. برخی گفته­اند امر اخلاقی همان ملکات نفسانی‌اند، مانند ملکه­ی ترس و شجاعت یا صداقت و نفاق. برخی دیگر امر اخلاقی را فعل و رفتار انسان، از قبیل راست­گویی و دروغ­گویی یا تلاش و تنبلی دانسته­اند.[2] اما می‌توان در یک بیان جامع امر اخلاقی را به صادر از موجود ذی­شعور ذی­اراده از آن حیث که ذی­شعور ذی­اراده است، تعریف کرد؛ به عبارت ساده­تر هر آن چه موجود مختار با آگاهی و به اختیار خویش برمی‌گزیند. به همین جهت است که می­توان حق تعالی را «مبدأ کل حُسن» خواند[3]؛ چنان که در قرآن کریم مکرر آمده است؛ مانند: «صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُم‏ (غافر : 40)» و «أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ (المائده : 50)». هم چنین تنها به حوزه­ی ملکات یا تنها به حوزه­ی افعال محدود نمی­شود؛ بلکه اعم از هر دو و حتی از آن دو فراتر می­رود. به عبارت ساده­تر، حسن و قبح اخلاقی برای هر آن چه موجود آگاهِ مختار با آگاهی و به اختیار خویش برمی‌گزیند، تعریف می­شود[4]؛ اما مسئله در حکمت سیاسی متعالیه به عمل انسانی محدود است. منظور از اصطلاح عمل انسانی، هر آن چیزی از انسان ذی­شعورِ ذی­اراده است که از وی از آن حیث که ذی­شعورِ ذی­اراده است، صادر می­شود[5]. عمل انسانی سنخ­های گوناگونی دارد که عبارت­اند از: افعال جوارحی و جوانحی، ملکات نفسانی، حالات روانی، و ارتباطات او با غیر، اعم از خداوند، ملکوتیان، انسان­ها[6] و عالم طبیعت. همه­ی این امور متصف به حسن یا قبح می­شوند. در هر یک از عرصه­های حیات بشری، از جمله عرصه­ی حیات سیاسی، این حکم جاری است. اعتبارات سیاسی نیز وابسته به علم و اراده است و از این جهت ارزش­های اخلاقی برای آن‌ها قابل تعریف می­شود.