شاخص‌های توسعه و تضییع عقل با لحاظ اقتضائات فضای مجازی

شاخص‌های توسعه‌ی عقل در فضای مجازی با لحاظ چند نکته قابل بررسی است: ۱) مکانیسم عمل سنت‌ها؛ ۲) گستره‌ی تغییر زندگی انسانی ناشی از فضای مجازی؛ ۳) سیاست‌های توسعه‌ی جهل؛ ۴) شاخص‌های کلان عقل. از سوی دیگر باید توجه داشته باشیم که موضوع بحث ما شاخص‌های پیشینی است یا پسینی.

شاخصه‌های پسینی توسعه‌ی عقل مشخص می‌کنند که تاکنون این سیاست درست پیش رفته است یا نه، به تعبیر دیگر می‌خواهیم اثربخشی این فعالیت‌ها را نشان دهیم. برای تعیین شاخص‌های پسینی توسعه‌ی عقل به چند عامل باید توجه داشت:

۱) پیامدهای ناشی از فعالیت‌های مؤمنان در فضای مجازی؛

۲) خلاقیت و نوآوری مؤمنان در فضای مجازی؛

۳) بالندگی (یادگیری، رشد، تعالی و قابلیت بقا) مؤمنان در فضای مجازی؛

۴) سازگاری مؤمنان با محیط مجازی و انعطاف‌پذیری و هماهنگی با محیط؛

۵) انسجام و اجماع مؤمنان در چارچوب سیاست‌های کلان فقهی؛

۶) ثبات و پایداری در چارچوب هویت ایمانی.

با توجه به معیارهای شش‌گانه‌ی بالا، برای نمونه، سه شاخص معرفی می‌شود: ۱) توانایی گذر از موقعیت‌های پرتنش و تبدیل تهدید به؛ ۲) توانایی بهره‌گیری از فضای مجازی؛ ۳) توانایی ایجاد موج.

در توانایی گذر از موقعیت‌های پرتنش می‌توان به صورت مطالعه‌ی موردی یکی دو موقعیت پرتنش خاص را در نظر گرفت و کنش‌ها و واکنش‌های مؤمنان در این موقعیت‌ها را بررسی کرد. در چند ماه اخیر موقعیت‌های پرتنش آمار بالایی داشته‌اند: اغتشاشات عراق، گرانی ناگهانی بنزین، اغتشاشات آبان ۹۶، ترور سردار شهید سلیمانی، سقوط هواپیمای اوکراینی، سیل در چند منطقه‌ی کشور، انتخابات مجلس، راهپیمایی پیروزی انقلاب اسلامی بیست و دوم بهمن[1]، شیوع بیماری کرونا، حمله به مسلمانان هند توسط هندوها و بودایی‌ها، درگیری مستقیم ترکیه در سوریه، شدت گرفتن درگیری‌های یمن. همه‌ی این موقعیت‌ها در فضای مجازی موقعیت‌های پرتنشی بودند. می‌توان بررسی کرد که جهت‌گیری کلی پیام‌های مؤمنان، همراه با سرعت کنش و واکنش، ادبیات و هماهنگی آنان در رعایت سیاست‌های کلی توسعه‌ی عقل و تقابل با جهل، در این موقعیت‌ها با توجه به شاخص‌های کلان عقل، سمت و سوی عقلانیت داشته یا نداشته است.

توانایی بهره‌گیری از فضای مجازی، در چند سطح مطرح می‌شود. یک سطح، بهره‌گیری کاربران از فضاهای موجود است؛ فضاهایی مانند شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های مجازی، شبکه‌های تعاملی رسانه‌ای، شبکه – رسانه‌‌های مجازی، بنگاه‌های سخن‌پراکنی، مانند مراکز نشر متن، محصولات چندرسانه‌ای، خبر و ... مانند وبلاگ، سایت، خبرگزاری ،کانال و ...)، المان‌های ارتباطی، معنایی در فضای مجازی مانند هشتگ، ایموجی، استیکر و ادبیات خاص فضای مجازی. آیا در استفاده از این فضاها و تسخیر آن‌ها، آیا مؤمنان توانسته‌اند اقدام‌های مناسب داشته باشند و دشمن را مجبور به واکنش‌های انفعالی نمایند؟ سطح دوم ایجاد فضاهای جدید است به گونه‌ای که فرصت‌های جدیدی برای کاربران مؤمن ایجاد نماید. سطح سوم سطح حاکمیتی است. ایجاد فضاهای جدید یک توانایی بنیادی‌تر در بهره‌گیری از فضای مجازی است. سطح سوم، سطح ایجاد زیرساخت‌های لازم برای فعالیت‌های مؤمنانه است که می‌توان توانایی بهره‌گیری از فضای مجازی را برای این گروه‌ها در سطح بسیار بالایی حفظ کند.

توانایی ایجاد موج در فضای مجازی توسط مؤمنان یکی دیگر از شاخص‌های پسینی توسعه‌ی عقل در فضای مجازی است. ایجاد موج با تسلط بر مکانیسم‌های عمل سنت‌ها ممکن است. موج‌سازی با روش‌های مختلف ممکن است. موج‌سازی در ادبیات و نظام مفاهیم دینی در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، معرفتی و مانند آن‌ها یکی از کارهای اساسی در توسعه‌ی عقل است. موج‌سازی در تعریف نحوه‌ی زندگی درست با تعریف «درستی» در قالب سنن اسلامی نیز می‌تواند یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش توسعه یا تضییع عقل باشد. موج‌سازی برای اصلاح ذائقه‌های هنری و زیباشناختی از اختلال‌های ادراک هنری ناشی از مدرنیته نیز می‌تواند از شاخصه‌های دیگر برای سنجش توسعه یا تضییع عقل باشد.

شاخص‌های پیشینی دو کارویژه‌ی مهم دارند: ۱) تعیین جهت: اینکه مؤمن بداند فعالیت‌هایش در جهت توسعه‌ی عقل خواهد بود و نه تضییع آن؛ ۲) آینده‌نگری و آینده‌نگاری: پیش‌بینی آینده‌ی حرکت مؤمنان را کرد و تمهید تحقق آینده‌ی مطلوب و رفع موانع از آن.

برای دستیابی به شاخص‌های پیشینی توسعه‌ی عقل باید به حقیقت عقل و مفهوم سیاست توسعه‌ی عقل توجه کرد. پیشتر آمد که عقل قوه‌ی ادراک حقایق و ارزش‌ها و نظام‌بخش به ادراکات و گرایش‌ها در جهت حق و منع اختلال در آن‌ها است. توسعه‌ی عقل نیز شامل مراتب زیر می‌شود: ۱) خواهان عقل بودن؛ ۲) دستیابی به عقل؛ ۳) حفظ عقل؛ ۴) تکمیل عقل؛ ۵) اظهار و نمایش عقل. با این دو مبنا، می‌توان سیاست کلان توسعه‌ی عقل را به سیاست‌های خردتر تحلیل کرد و با بهره‌گیری از آن‌ها به شاخص‌های پیشینی توسعه‌ی عقل دست یافت. در اینجا به اشاره به چند سیاست ذیل سیاست کلان توسعه‌ی عقل اکتفا می‌شود:

۱) استقامت در گرایش‌های فطری مانند معنویت‌گرایی، اخلاق‌گرایی، کمال‌جویی، زیباگرایی، علم‌گرایی، نیاز به تکریم شخصیت و مانند آن‌ها؛

۲) محدود کردن گرایش‌های طبیعی مانند لذت‌جویی، نیاز به زندگی اجتماعی، رقابت‌جویی، حس کنجکاوی، مرگ‌گریزی و میل به جاودانگی، محبت‌پذیری و جلب توجه و تنوع‌طلبی در چارچوب گرایش‌های فطری؛

۳) غلبه بر گرایش‌های نفسانی مانند قدرت‌طلبی، لذت‌محوری، حرص و طمع، برتری‌طلبی، خشونت‌طلبی، راحتی‌طلبی و مانند آن‌ها.

نتیجه‌گیری

در آثار فقهی و اصولی از عقل فراوان سخن رفته است. از دیدگاه بسیاری از فقیهان یکی از حجج شرعیه شناخته می‌شود و در فقه شرط اساسی تکلیف و نیز برخی احکام وضعیه، مانند قضاوت، ولایت، تصرف در اموال و مانند آن‌ها است. هم چنین حفظ عقل را از مقاصد شریعت شمرده‌اند. اما نگاه بسیط و ساده‌انگارانه به عقل چارچوب نظری و ارتکازی حاکم بر مباحث آنان بوده است. با نگاه به آیات و روایات می‌توان دریافت که عقل قوه‌ی راهنما در ادراکات و گرایش‌ها است و در برابر دو مقابل به کار می‌رود: جنون و جهل. عقل مقابل جنون شرط تعلق تکلیف است، اما عقل مقابل جهل شرط صحت دین و استقرار در صراط مستقیم است. عقل مقابل جنون به طور طبیعی حاصل می‌شود و اگر مانعی در برابر حصول آن بود، رفع مانع بر عهده‌ی علم طب است. اما عقل مقابل جهل، عامل اساسی در دستیابی به حقیقت است و حصول آن وابسته به تربیت صحیح، محیط سالم و اختیار حق و طرد باطل است. سیاست توسعه‌ی عقل سیاستی هماهنگ با فطرت انسانی و در جهت کمال انسانیت است. پیشرفت این سیاست با شاخص‌هایی قابل پیش‌بینی و سنجش است.

با توجه به مواجهه‌ی چند بعدی فضای مجازی با عقل، این سیاست در فقه فضای مجازی اهمیت زیادی پیدا می‌کند. هدف این پژوهش نشان دادن همین نکته بود که باید در پژوهش‌های فقهی فضای مجازی، توسعه‌ی عقل و منع فساد آن به عنوان یک اصل راهنما مورد توجه باشد. البته این اصل در حوزه‌های دیگری از فقه مانند فقه فرهنگ، فقه هنر و فقه رسانه نیز ظهور زیادی دارد.

این مقاله به صورت تفصیلی به نتایج این سیاست در فقه فضای مجازی اشاره نکرده و تنها به چند نکته‌ی اجمالی بسنده کرده است. هم  چنین، لازم است شاخص‌های توسعه یا فساد عقل با تفصیل بیشتری روشن گردد. این مهم نیازمند تخصص‌های دیگری غیر از تخصص عمومی فقه، نظیر مدیریت و سیاست‌گذاری با رویکرد اسلامی است.