انسان، عقل و دین Human , intellect and Religion

پرسش‌:
سلام علیکم.
به نظر شما علوم نقلی وحیانی، آن زمانی که در مورد آثار افعال سخن می گوید، تجربه پذیر است، یعنی آیا می توان صحت یا سقم حق بودن نقل را براساس تجربه آزمایش اثبات کرد یا اینگونه علوم را باید تجربه گریز بدانیم؟
پاسخ:
بنده تعریفی از تجربه دارم که در کتاب «حکمت عقلانی وحیانی طبیعیات» آن را بسط داده‌ام و البته تعریف مشهور از تجربه را در آنجا نقد کرده‌ام. در اینجا تعریف خودم را می‌آورم و بر اساس آن به پرسش شما پاسخ می‌دهم:
«وقتی کسی در متن جریانی قرار می‌گیرد و از این جریان عمیقاً متأثر می‌شود، یا در پدیده‌ای ژرف می‌نگرد تا برای او با وضوح آشکار شود و این تأثر یا آشکارگی در باورها یا تصمیم‌های او اثر کند، گفته می‌شود که این شخص از آن تجربه یافته است. ظهور تجربه در قالب دانشی بیشتر یا مهارتی افزون‌تر است. پیر باتجربه کسی است که در متن جریان‌های بسیاری «جای گرفته» یا در پدیده‌های بسیاری «نظرِ ژرف داشته»؛ به گونه‌ای که باورها و تصمیم‌هایش متأثر از آن جای گرفتن یا ژرف نگریستن شده است. در این معنا، نه مفهومی کمّی وجود دارد و نه کلی بودن گزاره‌ی تجربی ضرورت دارد. به نظر می‌رسد تجربه‌ی علمی دانشمندان طبیعیات نیز در ذیل همین معنا قرار دارد؛ اما چون در این مقام مناطی برای اعتبار تجربه لازم است، ممکن است این مناط معیار کمّی لازم داشته باشد. هم چنین، از آنجا که گزاره‌های علوم باید کلی باشند، لازم می‌آید تجربه‌ی علمی کلی باشد.»
بر اساس این تعریف از تجربه، علوم نقلی وحیانی در باب آثار افعال، نه‌تنها می‌توانند تجربه‌پذیر باشند، بلکه در مواردی بر تجربه‌های عمیق انسانی استوارند. بسیاری از انسان‌ها با زیستن در فضای عبادت یا اخلاق، تأثیر عمیق آن را در وجود خود احساس کرده‌اند. تجربه‌ی آرامش حاصل از دعا، یقین‌آوریِ پرهیزگاری، و حتی آثار روانی و اجتماعی گناه، برای آنان به وضوح آشکار شده است. این که ایمان درونی موجب تحول در رفتار فرد می‌شود، مانند: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ»، فردی که در متن دینداری قرار می‌گیرد و آثار آن را در خود درک می‌کند، در واقع، این گزاره را تجربه کرده است. با توجه به این نگاه، تجربه‌ی انسانی در گزاره‌های وحیانی نادیده‌گرفتنی نیست، بلکه می‌تواند راهی برای کشف صدق این گزاره‌ها باشد.
با توجه به اینکه در تجربه‌ی علمی معیار کمّی (غالباً) و کلیت مد نظر است، می‌توان گفت که تجربه‌ی علمی برای برخی از گزاره‌های وحیانی ممکن است (مثلاً بررسی اثر دعا بر سلامت روان در سطح کلان) یا گزاره‌ای مانند «صوموا تصحوا» را می‌توان در چارچوب علمی نیز بررسی کرد. اما تجربه‌ی وجودی، چون لزوماً این دو شرط را ندارد، گستره‌ی وسیع‌تری دارد، زیرا بسیاری از گزاره‌های دینی مستقیماً در سطح زیسته‌ی انسان آشکار می‌شوند. برای نمونه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا» (هر که تقوا پیشه کند، خداوند راه خروجی برای او فراهم می‌کند) را می‌توان در زندگی‌های شخصی بررسی کرد. بسیاری از مؤمنان این را نه از راه آمار، بلکه از راه زیستن و قرار گرفتن در جریان آن تجربه کرده‌اند. اما تجربه‌ی علمی می‌تواند از تجمیع تجربه‌های وجودی این گزاره را آزمون نماید.

✨@haqnegar